Aktualności


Niezwykłe miasto (Nowa) Nieszawa wciąż odkrywa tajemnice (15.01.2019)

W XV wieku powstało na Kujawach niezwykłe miasto. Nowa Nieszawa, po odegraniu swojej ważnej roli w historii Europy zniknęła z powierzchni ziemi, z mapy Polski, a także z pamięci okolicznych mieszkańców. Jedynie nieliczne dokumenty świadczyły wciąż o jej krótkim istnieniu. Po ponad 500 latach, dzięki nowoczesnej, niedestrukcyjnej archeologii miasto zostało odnalezione i cyfrowo zrekonstruowane (link). Dziś dostęp do wniosków z wielolotenich badań mają wszyscy (https://bit.ly/2Ck3mXL), a otwarte popularyzacyjne i rekonstrukcyjne spotkania na Zamku Dybowskim przywracają pamięć o tym skutecznym przedsięwzięciu politycznym króla Władysława Jagiełły.

Krótkie burzliwe życie… średniowiecznego miasta

Nowa Nieszawa, bo tak ją wtedy nazywano, założona została na lewym brzegu Wisły z inicjatywy króla Władysława Jagiełły na terenach przyznanych Królestwu przez Krzyżaków w 1422 r. Militarne i polityczne sukcesy państwa pozwoliły Jagielle już dwa lata poźniej rozpocząć budowę miasta, którego burzliwe losy wpłynęły na historię Polski i Europy. Naprzeciw Torunia w ciągu paru lat powstała duża osada miejska z własnym ratuszem, wagą miejską, kościołem, klasztorem i portem, którego sieci handlowe połączyły Mazowsze z Gdańskiem. Częstym gościem nowego miasta był sam król, przybywający na zjazdy szlachty i twarde negocjacje ze stroną krzyżacką. To on w 1427 roku kazał wznieść siedzibę godną władcy – Zamek Dybowski, który miał bronić miasta, a także był swoistym prztyczkiem w nos Krzyżaków, został bowiem zbudowany, wbrew ustaleniom pokoju mełneńskiego, w odległości armatniego strzału od zamku w Toruniu. Nieszawa, która kontrolowała połowę nurtu na Wiśle i przeprawę do Torunia przyciągała kupców z całej Europy. Dybów (tak miasto nazywali Krzyżacy) szybko stał się potęgą handlową i nie tylko w znaczny sposób wpłynął na gospodarkę młodego, rozwijającego się kraju ale także, zabierając możliwości handlowe toruńskim kupcom, zmusił ich do zawarcia ugody z królem Polski. On zlikwidować miał Nieszawę, a oni wznieśli powstanie przeciwko Zakonowi, czym rozpoczęli Wojnę Trzynastoletnią.

W czasach wojen Królestwa Polskiego z Krzyżakami, licznych bitew, zawieranych pokojów i niedotrzymywanych traktatów, sprawnie zarządzane handlowe miasto położone przy głównym wodnym trakcie komunikacyjnym kraju było zaplanowanym, kluczowym elementem międzynarodowej gry politycznej. Jego burzliwe losy, choć zakończone przesiedleniem mieszkańców przez króla Kazimierza Jagiellończyka zaledwie po 36 latach istnienia miasta, na trwałe wpisały się w historię średniowiecznej Europy.

Nie zostało (prawie) nic

Tak jak ruiny zamku do dziś podziwiać można nad Wisłą, po samym niezwykłym mieście na powierzchni nie zostało nic prócz kilku pokruszonych cegieł. Pod ziemią jednak wciąż znajdują się resztki fundamentów, a działania człowieka w przeszłości zmieniły miejscami zawartość substancji chemicznych i pierwiastków w glebie. To właśnie dzięki tym, niepozornym na pierwszy rzut oka pozostałościom, a także dzięki czułym na nie nowoczesnym urządzeniom pomiarowym udało się odnaleźć i zadokumentować zaginione przez ponad 500 lat miasto. Tzw. nieinwazyjne badania archeologiczne okazały się tak skuteczne, że analiza wyników pozwoliła bardzo dokładnie odtworzyć cały układ miejski, a na tej podstawie stworzono cyfrową rekonstrukcję imponującego XV wiecznego miasta.

            Nowoczesne spojrzenie na średniowieczny zabytek

Przełomowym momentem poszukiwań zaginionego miasta były zdjęcia lotnicze (2006 r). Regularne zaburzenia w wysokości i kolorze roślin (tzw. wyróżniki wegetacyjne) świadczyły jednoznacznie o tym, że pod ziemią znajdują się pozostałości budynków. Od tego czasu teren średniowiecznej Nowej Nieszawy regularnie skanują geofizyczne urządzenia pomiarowe. Są to przede wszystkim magnetometry, urządzenia do pomiaru podatności magnetycznej i oporności pozornej gruntu, a także georadary. Dokładne rozpoznanie zasobów archeologicznych bez ingerencji w powierzchnię ziemi było możliwe tylko dzięki zaangażowaniu pełnego potencjału obecnie dostepnych metod. Trwające od lat badania są wzorowym przykładem krajobrazowych badań niedestrukcyjnych. Ten wyjątkowy w skali kraju projekt badawczy realizuje zapisy miedzynarodowych dokumentów, których sygnatariuszem jest Polska (tzw. Karta Lozańska i Konwencja Maltańska). Zgodnie z nimi, poznawanie przeszłości człowieka poprzez badania archeologiczne powinno odbywać się, poza wyjątkowymi przypadkami, tylko poprzez nieniszczące metody badawcze. Wszystkie działania podejmowane w ramach projektu są całkowicie niedestrukcyjne, oparte o cyfrową, przestrzenną dokumentację (GIS) i nastawione na popularyzację historii, zabytków i nowoczesnych archeologicznych metod badawczych.

Niezwykły zabytek, jakim są relikty średniowiecznej Nowej Nieszawy jest unikatowy w skali Polski i Europy, zarówno ze względu na swoją historyczą rolę i stan zachowania jak i na wieloletnie i systematyczne krajobrazowe badania nieinwazyjne, które pozwoliły nam zobaczyć go w najpełniejszym obecnie możliwym wymiarze.

Jak wyglądało miasto

W oparciu o dotychczasowy stan badań dawną Nieszawę zarysować można jako nadwiślańskie miasto z zamkiem, zajmujące powierzchnię ok. 26 ha na rozpiętości ok. 800 m. Miasto posiadało zwartą zabudowę, prostokątny rynek o boku 120 m., wyraźnie zarysowane bloki działek i regularny układ ulic. W mieście było miejsce na wszystko: obiekty sakralne, przestrzenie handlowe, produkcyjne, magazynowe i mieszkalne. W jego centralnym punkcie rynek tętnił życiem – stał tam ratusz z wagą miejską oraz stragany, kramy i sukiennice. Ówczesną jednostką długości były miary nowochełmińskie (tak jak w Toruniu), co zaznaczono w dokumencie lokacyjnym. Miasto było podzielone na działki o wymiarach ok. 11 x 40 m. Najprawdopodobnie zabudowa frontowa była szachulcowo-ryglowa (tzw. mur pruski). Tylne partie działek były częściowo lub całkowicie niezabudowane. Możliwe, że w zachodniej części miasta znajdował się drugi plac miejski. Z kolei po przeciwnej, wschodniej stronie ulokowany był kościół noszący w czasach późniejszych wezwanie św. Mikołaja. Przetrwał on aż do XVIII wieku. Przypuszczalnie po północnej stronie znajdowało się otwarte nabrzeże a od południa i zachodu miasto ograniczały fortyfikacje ziemne. Metropolii strzegł pobliski zamek Dybowski, skąd królowie Polski doglądali rywalizacji ekonomicznej z państwem zakonnym. Nieszawa była tętniącym życiem miastem handlowym zamieszkiwanym przez kilka tysięcy ludzi z różnych stron Królestwa Polskiego i ówczesnej Europy.

            Kto za tym wszystkim stoi

Nieinwazyjnym projektem badawczym od początku kieruje Piotr Wroniecki i Aleksander Andrzejewski z ramienia Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich w Łodzi. Prace aktywnie wspierali naukowcy Uniwersytetu Łódzkiego. Pod koniec zeszłego roku ukończony został kolejny dwuletni program „Dziedzictwo Jagiellonów”. Realizowany był, tak jak poprzednie, dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wcześniejsze prace badawcze doczekały się zbiorczego podsumowania w 2015 r. Książka pt.: „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokacji Nieszawy” jest dostępną on-line monografią opublikowaną przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi oraz Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Świeżo ukończony projekt, oparty o uprzednie doświadczenia pozwolił dopełnić obraz krajobrazu archeologicznego. Stanowi kolejny znaczący krok w poznaniu przeszłości tej niezwykłej inwestycji Jagiellonów. Działania badawcze i powstające na ich podstawie publikacje wspiera i popularyzuje dzierżawca ruin Zamku Dybowskiego – Fundacja Zamek Dybów i gród Nieszawa, kierowana przez Aleksandra Żmudę-Trzebiatowskiego.

„Dziedzictwo Jagiellonów”

W ramach projektu „Dziedzictwo Jagiellonów” wykonano badania podatności magnetycznej i oporności pozornej gruntu, a także, po raz pierwszy badania georadarowe. Uzupełnienie wyników o nowe obszary prospekcji geofizycznej było niezwykle cenne dla uchwycenia pełnego obrazu reliktów średniowiecznej Nowej Nieszawy. Połączenie ich w bazie danych GIS, także z wynikami prospekcji nieinwazyjnej z porzednich lat jest wyjątkowym i modelowym przykładem pełnego, nieinwazyjnego procesu badawczego, wykonanego na tak unikatowym zespole zabytków. Wsparcie głębokiej archeologicznej analizy zebranych wyników specjalistycznymi konsultacjami geomorfologicznymi i geologicznymi pozwoliło zapewnić wysoki poziom merytoryczny, który niezbędny był do rozszyfrowania tak złożonej ilości danych. Dzięki wnikliwej analizie porównawczej tego bogatego zbioru infromacji przestrzennych możliwe stało się wykonanie syntetycznego opracowania danych nieinwazyjnych. Wizualnie czytelne i atrakcyjne grafiki, które powstały w toku prac nad bazą danych GIS będą w przyszłości niezwykle użyteczne podczas przygotowywania kolejnych publikacji naukowych i popularyzacyjnych. Niespotykany dotychczas w polskich warunkach szerokopłaszczyznowy, nieinwazyjny projekt obejmujący obszar swoistej „kapsuły czasu” jaką jest teren średniowiecznej Nieszawy jest z pewnością przełomowy dla polskiej nauki, zarówno w zakresie archeologii i historii jak i rozwoju stosowania nieinwazyjnych metod (w szczególności geofizycznych) w badaniach nad przeszłością człowieka. Dzięki projektowi udało się osiągnąć założone cele, które ogólnie ująć można jako rozpoznanie krajobrazu archeologicznego Nowej Nieszawy w czasie i przestrzeni z wykorzystaniem kompleksowych, szerokopłaszczyznowych badań nieinwazyjnych jako metody badawczej w studiach nad osadnictwem regionu.

W latach 2017-2018 badania georadarowe pozwoliły badaczom uzyskać przez ostatnie nowy wgląd w przestrzeń zaginionego miasta. Do tej pory wykorzystywane były różne metody prospekcji geofizycznej łącznie obejmujące teren około 1 km2. Na początku zastosowano pomiary pola magnetycznego, elektrooporowe i podatności magnetycznej. Ostatni projekt pozwolił włączyć do zintegrowanej bazy danych wyniki badań georadarowych wykonane w centralnej części dawnego miasta. Dzięki trójwymiarowemu wglądowi wgłąb ziemi metodą georadarową poraz pierwszy zaobserwowano konstrukcje z różnych faz budowy miasta. Mogą być one związane z odbudową Nowej Nieszawy po 5 letniej okupacji terenu przez krzyżaków w latach 1431-1436. Nowe dane wskazują również na to, że na terenie rynku znajdowały się nie tylko, jak dotąd przypuszczano lekkie czy okresowe konstrukcje kramów, czy pręgierz, ale większa ilości trwałych, podpiwniczonych konstrukcji. Po zwartej i stałej zabudowie pozostały obecnie ślady zasypanych piwnic o miąższości do 2 m. Georadar zarejestrował także po raz pierwszy możliwy ślad granic działek miejskich – do tej pory szacowano ich rozmiar na na podstawie analogii historycznych. Nowe odkrycia są dowodem na te przypuszczenia – działki miały ok. 11 x 40 m.

Końcowym efektem zrealizowanego projektu jest pełna dokumentacja tekstowa, graficzna i cyfrowa, przedstawiająca wyniki badań w postaci plików graficznych, cyfrowej bazy danych oraz wydruków plików graficznych i sprawozdań tekstowych. Wyniki pozwoliły ustalić zasięg, wewnętrzną strukturę i organizację przestrzenną, stan zachowania oraz ustalenia stref aktywności antropogrnicznej utożsamianych z XV w. inwestycją Jagiellonów w lokację Nowej Nieszawy naprzeciw Torunia.

Dokumentacja została przygotowana w godzie z Ustawą o Ochronie Zabytków i Ochronie Nad Zabytkami, wytycznymi Narodowego Instytutu Dziedzictwa, a także w oparciu o standardy prowadzenia badań zintegrowanymi technikami nieinwazyjnymi, stworzne przez Historic England (dawniej English Heritage) i Arcaeological Data Service. Opracowane wyniki końcowe projektusą doskonałym źródłem danych dla Konserwatora, który może na ich podstawie podjąć dalsze kroki co do zabiegów mających na celu ochronę tego unikatowego na skalę europejską zespołu zabytków. Refleksja nad skutecznością zastosowanych metod badawczych pozwala zaś rozwijać wiedzę specjalistyczną z zakresu wykorzystania metod nieinwazyjnych w archeologii. Umożliwia to rozwój tej nowoczesnej dziedziny w oparciu o niezwykle bogate doświadczenia badawcze wyniesione z naukowego projektu badawczego w Nowej Nieszawie.

Festyn historyczny na Zamku Dybów (12.09.2016)

W dniu 11 września 2016 na Zamku Dybowskim w Toruniu odbył się festyn historyczny pod nazwą „Historia wciąż żywa – od chrztu Polski po II pokój toruński”. Obok scen z historii Polski i relacji Królestwa Polskiego z Państwem Zakonnym, pokazów walk rycerskich oraz koncertów muzyki średniowiecznej prezentowane były badania, odkrycie oraz cyfrowa rekonstrukcja Nowej Nieszawy naprzeciw Torunia. Przez stoisko z ekspozycją dotyczącą badań archeologicznych przewinęło się kilkaset osób, które miały możliwość zapoznania się z najnowszymi ustaleniami dotyczącymi zaginionego średniowiecznego miasta. Organizatorem festynu była Fundacja „Zamek Dybów i Gród Nieszawa”, która obecnie dzierżawi Zamek Dybowski od miasta Toruń i aktywnie wspiera działania dążące do przywrócenia pamięci o dawnej, średniowiecznej Nieszawie oraz jej roli w historii Polski.


Szczegóły publikacji podsumowującej 15 lat badań późnośredniowiecznej Nieszawy (11.05.2016)

W związku z publikacją książki „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokalizacji Nieszawy” prezentujemy spis treści oraz dane techniczne publikacji.

Spis treści

1. Wprowadzenie
Aleksander Andrzejewski, Piotr Wroniecki ……… str. 7
2. Nowa Nieszawa (Dybów) naprzeciw Torunia w latach 1923-1460/62 w świetle średniowiecznych źródeł pisanych
Sławomir Jóźwiak ……… str. 13
3. Charakterystyka wybranych komponentów środowiska przyrodniczego w rejonie miasta lokacyjnego Nowa Nieszawa
Piotr Weckwerth ……… str. 57
4. Próba lokalizacji średniowiecznej Nowej Nieszawy z wykorzystaniem monitoringu lotniczego
Wiesław Stępień ……… str. 81
5. Mniej niż trzy mile od Torunia…, czyli Nieszawa Jagiełły w świetle badań archeologicznych Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska ……… str. 117
6. Szerokopłaszczyznowe badania geofizyczne nad średniowieczną lokacją (Nowej) Nieszawy
Piotr Wroniecki, Marcin Jaworski ……… str. 167
7. Uwagi o urbanistyce położonego niegdyś naprzeciw Torunia miasta Nowa Nieszawa – czyli co wiemy, a raczej nie wiemy na ten temat
Janusz Pietrzak ……… str. 201
8. Zakończenie
Aleksander Andrzejewski, Piotr Wroniecki ……… str. 223
9. In search of a lost town,  15 years or research over the abandoned Medieval town of Nieszawa ……… str. 229
10. Literatura ……… str. 235

Wydawca: Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi
Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego
Redakcja: Aleksander Andrzejewski, Piotr Wroniecki
Recenzent tomu: Prof. dr hab. inż. arch. Jan Salm
Tłumaczenie na język angielski: Piotr Spyra
Fotografie: Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska, Wiesław Stępień
Ryciny: Marta Garas, Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska, Janusz Pietrzak, Stanisław Rzeźnik, Wiesław Stępień, Piotr Weckwerth, Piotr Wroniecki, Jakub Zakrzewski
Projekt okładki: Jerzy Sikora
Układ tomu: Aleksander Andrzejewski
Prawa autorskie: Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego & autorzy; Wszelkie prawa zastrzeżone
Strona internetowa: https://staranieszawa.wordpress.com
Adres redakcji: ul. Uniwersytecka 3, 90-137 Łódź
ISBN: 978-83-944066-1-5
Publikacja dofinansowana ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Nakład: 300 egzemplarzy
Zawartość: 252 strony, 34 ryciny, 46 fotografii

 


Nowe spojrzenie na „starą” Nieszawę (30.12.2015)

Jak podano wcześniej, prace związane z publikacją dotyczącą 15 lat poszukiwania średniowiecznej pierwszej lokacji Nieszawy są na ukończeniu. Poza kwerendą źródeł historycznych, raportami badań wykopaliskowych, prospekcji i dokumentacji lotniczej a także nieinwazyjnej prospekcji geofizycznej publikacja zawierać będzie zupełnie nowe rekonstrukcje cyfrowe  średniowiecznego miasta. Ten nowy model cyfrowy autorstwa J. Zakrzewskiego i S. Rzeźnika oparty na obecnym stanie wiedzy o organizacji przestrzennej miasta. Poniżej zaprezentowano kilka przykładów cyfrowego modelu rekonstruującego miasto, które zawierać będzie przygotowywana publikacja „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokalizacji Nieszawy”.


Publikacja „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokalizacji Nieszawy” zbliża się wielkimi krokami (15.12.2015)

Publikacja podsumowująca stan 15 lat badań zwieńczonych odkryciem i zrekonstruowaniem zaginionego średniowiecznego miasta Nieszawy jest na ukończeniu. Monografia prezentuje wszystkie dotychczasowe aspekty prac prowadzonych na przestrzeni minionych dekad, począwszy od sondaży archeologicznych, poprzez długoletnią obserwację lotniczą, kończąc na badaniach geofizycznych. Wydanie publikacji dofinansowane zostało ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Poniżej przedstawiony został projekt okładki.

okladka2a


Monografia średniowiecznej Nieszawy planowana na koniec roku 2015 (01.09.2015)

Badania nad średniowieczną lokacją miasta Nieszawy prowadzone są już 15 lat. Sondaże wykopaliskowe z lat 1999-2001, prospekcja lotnicza z lat 2001-2014 oraz prospekcja geofizyczna w ramach projektów finansowanych przez MKiDN w latach 2012-2014 pozwoliły zlokalizować, rozpoznać strukturę oraz wirtualnie zrekonstruować miasto. Jednocześnie dotychczasowe badania nie doczekały się ujednoliconego oraz usystematyzowanego zbioru w formie publikacji, która prezentowałaby i podsumowywałaby stan badań nad stanowiskiem.

object832905190

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przyznało w 2015 roku dofinansowanie łódzkiemu oddziałowi Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich na realizację projektu wydania pierwszej w Polsce monografii poświęconej metodycznemu, nieinwazyjnemu odkrywaniu średniowiecznego organizmu miejskiego. Projekt „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokacji Nieszawy” (04531/15) stanowić będzie podsumowanie dotychczasowej wiedzy na temat dawnej Nieszawy, w tym historii miasta, wyników prac wykopaliskowych, lotniczego monitorowania stanowiska oraz analizy i modeli interpretacyjnych stworzonych w oparciu o prospekcję nieinwazyjną.

150px-Logo_MKiDN_RP

Stara Nieszawa była prężną metropolią na pograniczu Królestwa Polskiego i Państwa Zakonnego, której stworzenie wymagało wzmożonego wysiłku Królestwa. Dzięki temu na przestrzeni niespełna 40 lat istnienia wyrosła na głównego konkurenta hanzeatyckiego Torunia, skutecznie rywalizując w handlu na Wiśle z krzyżackim sąsiadem. Wysiłek przejawiający się w organizacji przestrzennej miasta miał na celu wzniesienie precyzyjnie rozplanowanego potężnego ośrodka handlowego, który miał być wyzwaniem króla Polski rzuconym Zakonowi. Fakt istnienia stosunkowo nienaruszonych pozostałości tego XV-wiecznego miasta świadczy o jego unikatowości, w kontekście możliwości badań nad epoką i zrozumienia ówczesnych realiów. Miasto funkcjonowało tylko kilkadziesiąt lat, a po jego zniszczeniu zajmowany obszar nie uległ większym  przekształceniom urbanizacyjnym. Kontekst wydarzeń historycznych i przebieg konfliktu polsko-krzyżackiego w zderzeniu z uchwytnymi reliktami prężnego średniowiecznego miasta stawia odkrycie w roli prawdziwej „kapsuły czasu”. Dzięki niej możliwe jest niemal namacalne przeniesienie w realia historyczne oraz uświadomienie charakteru i wagi wydarzeń opisywanych w źródłach. Stanowisko cenne jest z punktu widzenia historii państwa polskiego, ale też ze względu na rozmiar i odegraną rolę w historii konfliktu krzyżackiego.

Monografia badań nad Nieszawą stanowi zwieńczenie prac, które umożliwiły zrekonstruowanie hipotetycznego wyglądu bohaterskiego średniowiecznego miasta i przywrócenie go na mapę średniowiecznej Polski. Przy powstawaniu publikacji udział wezmą dotychczasowi badacze stanowiska, jak również wybitni specjaliści z dziedziny architektury średniowiecznej i zespołów miejskich. Wydanie publikacji przewidziane jest na koniec 2015 roku.


Od Nieszawy do Dybowa – podsumowanie badań terenowych 2014 roku (03.05.2015)

Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, oddział w Łodzi w roku 2014 na obszarze pomiędzy zamkiem komturskim w Małej Nieszawce a Zamkiem Dybowskim w Toruniu-Podgórzu realizowało projekt badawczy „Od Nieszawy do Dybowa – nieinwazyjne rozpoznanie krajobrazu archeologicznego pomiędzy Małą Nieszawką a Zamkiem Dybowskim” (4965/14), dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo Kulturowe, priorytet Ochrona zabytków archeologicznych.

object832905190 150px-Logo_MKiDN_RP

Koncepcja projektu zakładała rozpoznanie zasięgu, zagrożeń oraz wewnętrznej struktury przestrzennej zespołu obiektów archeologicznych, uchwyconych bez konieczności prowadzenia działań wykopaliskowych. Badania o charakterze nieinwazyjnym obejmowały dokumentacyjną i prospekcyjną fotografię lotniczą, opracowanie danych LiDAR i zdjęć archiwalnych oraz prace terenowe z zastosowaniem pomiarów geofizycznych i geodezyjnych. Dane pomiarowe i obrazowe zostały zintegrowane w środowisku informacji przestrzennej (GIS), umożliwiając stworzenie modelu, rekonstruującego nie tylko struktury osadnicze ale i krajobraz historyczny, w którym te funkcjonowały.

Anomalie geofizyczne świadczą o istnieniu reliktów konstrukcji fortyfikacyjnych wokół zamku w Małej Nieszawce, uchwyconych na planie trapezu o dłuższych bokach ok. 170 i 140 m oraz krótszych ok. 110 i o powierzchni liczącej ok 1,7 ha. Południowy i zachodni bok przypuszczalnych umocnień uchwycony został na pełnej długości, natomiast północny i wschodni jedynie w części. Wyniki wskazują, iż zarejestrowane relikty obwarowań w Małej Nieszawce mają przypuszczalnie formę zasypisk (tzw. negatywów) i zachowanych fundamentów lub dolnych partii murów, obiegających zamek i kontynuujących się prawdopodobnie w kierunku wschodnim (pod współczesne gospodarstwa) i zachodnim (na obszarze pól). Zamek komturski posiadał zwarty system obwarowań, charakterystyczny dla modelu przestrzennego zamków krzyżackich z tego okresu, obejmujący powierzchnię ok. 2 ha. Centralnie położony zamek właściwy otoczony był fosą, obwarowaną na zewnątrz murem. Od strony północnej znajdowało się częściowo zabudowane przedzamcze, do którego od wschodu i zachodu przypuszczalnie przylegały strefy gospodarcze.

Pomiary magnetyczne w otoczeniu lokacji miasta Starej Nieszawy (opisywanego w źródłach historycznych jako Nowa Nieszawa) objęły w ciągu 3 lat realizacji projektów ponad 36 hektarów na odcinku ponad 1,6 km. Badania w 2014 r. polegały na uzupełnieniu dostępnego obszaru przy wale przeciwpowodziowym i linii drzew, w rejonach wcześniej niedostępnych ze względu na uprawy oraz całości dostępnego obszaru na zachód od miasta. Rozpoznanie geofizyczne bezpośredniego krajobrazu archeologicznego pozwoliło na zakreślenie teoretycznych ram przestrzennych środowiska w jakim to średniowieczne miasto istniało i funkcjonowało. Ponadto, dzięki analizom topograficznym możliwe było prześledzenie przebiegu linii brzegowej dawnego koryta Wisły oraz miejsc akumulacji materiału aluwialnego. Analiza wyników prospekcji geofizycznej pozwala uzupełnić dotychczasowy obraz rozpoznanych struktur osadniczych. Ich interpretacja umożliwia stworzenie rysu miasta, w którego bezpośrednim otoczeniu funkcjonowały mniejsze, poświadczone historycznie skupiska osadnicze, tworzące razem system interakcji społecznych w obrębie średniowiecznego mikroregionu środkowego biegu Wisły.

NIESZAWOMA

Nieszawa pełniła ważną rolę tranzytową, dzięki swojemu położeniu, świadomie wymuszającemu rywalizację z Toruniem. W 1440 r. miasto wyeksportowało już więcej zboża niż Toruń. Trafiało tu ono wozami z terytorium Królestwa Polskiego a następnie rzeką płynęło do Gdańska. Uchwycone anomalie geofizyczne, generowane przez destrukty XV-wiecznego organizmu miejskiego zdradzają szczegółowy plan towarzyszący wzniesieniu miasta. Lokacja przypuszczalnie oparta była na przemyślanym planie budowy, ustalonej wielkości parceli, precyzyjnym rozlokowaniu poszczególnych budynków publicznych i religijnych oraz uwzględniała potrzeby komunikacji z okolicznym terenem. Nieszawa była miastem obejmującym ok. 22 ha powierzchni z przypuszczalnie ośmioma dzielnicami zabudowy. Miasto istniało jedynie ok 35 lat, lecz jego pozostałości tworzą bezcenną kapsułę czasu umożliwiającą poznanie jednego z kluczowych miejsc dla okresu konfliktu Królestwa Polskiego z Zakonem Krzyżackim.


Artykuł o badaniach Starej Nieszawy w czasopiśmie „Wiedza i Życie” (17.09.2014)

W sierpniowym numerze czasopisma „Wiedza i Życie” (08/2014) opublikowany został artykuł autorstwa Wojciecha Pastuszki, poświęcony historii i badaniom średniowiecznej lokacji Nieszawy.

Rzędy domów, ulice, wielki rynek, ratusz, fortyfikacje, kościoły – tak wyglądało kilkutysięczne miasto z XV w. leżące nad Wisłą naprzeciwko Torunia. Choć po średniowiecznej metropolii nie pozostał niemal żaden ślad, archeologom udało się odtworzyć jej dokładny plan –  i to bez wbijania łopaty w ziemię.

Pełny tekst, poza papierową wersją wydania, przeczytać można na stronie wydawnictwa: LINK

okladka

 


Średniowieczne miasto odkryte metodami nieinwazyjnymi na Warmii (19.08.2014)

Archeolodzy pod kierownictwem dr. Arkadiusza Koperkiewicza z Uniwersytetu Gdańskiego oraz Felixa Biermanna z Uniwersytetu w Getyndze odkryli pozostałości średniowiecznego miasteczka w Barczewku, zniszczonego przez najazd litewskich wojsk księcia Kiejstuta w 1354 r. Osada znana w tamtym okresie jako Alt Wartenburg zamieszkana była przez osadników ze Śląska i stanowiła pierwszą lokację współczesnego miasta Barczewa, które po tragicznych wydarzeniach założono w obecnym miejscu.

Jest to kolejny w ostatnim czasie projekt badawczy związany z osadnictwem średniowiecznym realizowany w oparciu o odkrycia nieinwazyjne – fotografię lotniczą i badania geofizyczne. W projekcie „Warmińskie Pompeje” uczestniczył zespół badający Starą Nieszawę wykonując pomiary magnetyczne i elektrooporowe. O historii Barczewka i założeniach projektu przeczytać można w wydawanych przez lokalny samorząd Barczewskich Wiadomościach (Nr 5, 246, Maj 2014), których fragment prezentujemy z załączniku [8.3Mb]. Bieżące odkrycia związane z trwającymi badaniami wykopaliskowymi prezentuje relacja opublikowana w serwisie Nauka w Polsce. Zapraszamy do lektury.


Kolejny grant dla badań krajobrazu archeologicznego średniowiecznej Nieszawy (30.03.2014)

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przyznało łódzkiemu oddziałowi Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich dofinansowanie w ramach programu “Dziedzictwo kulturowe”, V Priorytet “Ochrona zabytków archeologicznych” dla projektu Od Nieszawy do Dybowa – nieinwazyjne rozpoznanie krajobrazu archeologicznego pomiędzy Małą Nieszawką a Zamkiem Dybowskim (4965/14). Projekt projekt ma na celu rozpoznanie krajobrazu archeologicznego najbliższej okolicy zamku krzyżackiego w Małej Nieszawce, a także uzupełnienie stanu wiedzy na temat drugiej lokacji Nieszawy dzięki zastosowaniu nowoczesnych, nieinwazyjnych metod prospekcji. Zastosowanie w badaniach znajdzie szeroki zakres nowoczesnych i różnorodnych technik nieinwazyjnych, w tym metod geofizycznych, fotografii lotniczej, danych LIDAR, dokumentacji terenowej z zastosowaniem systemów GPS RTK oraz stworzeniem numerycznego modelu terenu i archiwizacji danych w bazie GIS.

Pierwsza wzmianka o Nieszawie pochodzi z 1230 r., kiedy Konrad I mazowiecki podarował znajdujący się tam gród braciom krzyżackim. Na bazie grodu drewniano-ziemnego, zakon wzniósł na lewym brzegu Wisły warowny zamek. Gród stanowił siedzibę komturii Państwa Zakonnego, która była równocześnie najbardziej wysuniętą na południe placówką. W 1410 gród został zajęty przez Władysława Jagiełłę podczas wielkiej wojny z zakonem (1409-1411) i był miejscem zawarcia pokoju, parafowanego już w Toruniu i z tej racji znanego jako „pokój toruński”. Osada oraz zamek zostały z rozkazu króla polskiego ostatecznie zrównane z ziemią ok 1424 roku, po zawarciu pokoju mełneńskiego, a osadnictwo przeniosło się w rejon Zamku Dybowskiego, gdzie odnaleziono i odtworzono drugą lokalicję Nieszawy. O pierwotnej osadzie przyzamkowej, która poświadczona jest w przekazach historycznych pod krzyżackim grodem, nie wiadomo tymczasem nic. Tę lukę w historii postanowią uzupełnić archeolodzy posługując się nieinwazyjnymi metodami prospekcji.

150px-Logo_MKiDN_RP object832905190


Nagroda dla badań nad średniowieczną Nieszawą (02.06.2013)

Badania nad lokalizacją XV-wiecznej Nieszawy zostały nagrodzone podczas konferencji  10-tej Międzynarodowej Konferencji Prospekcji Archeologicznej – Archeological Prospection 2013. Konferencja odbywająca się w gmachu Austriackiej Akademii Nauk w Wiedniu w dniach 29.05-2.06.2013 organizowana była przez International Society of Archaeological Prospection oraz Ludwig Bolzmann Institute for Archaeological Prospection and Virtual Archaeology. Prezentowany przez realizatorów badań Nieszawy (P. Wronieckiego, M. Jaworskiego, M. Pisza, S. Rzeźnika, W. Stępnia) referat Nieszawa: a forgotten medieval city in Poland discovered with the use of remote sensing techniques otrzymał nagrodę Best Paper Award – pierwszą nagrodę tego typu przyznaną przez Instytut Ludwiga Bolzmanna.

archprosp12
Piotr Wroniecki prezentujący wyniki badań podczas Archaeological Prospection 2013

Reklamy