Mała Nieszawka

Zanim w początkach XV wieku król Władysław Jagiełło wydał dokument lokacji Nieszawy naprzeciwko krzyżackiego Torunia, istniała inna osada o tej nazwie. Położona była ok. 3 km dalej na zachód i leżała w obrębie dóbr należących do Zakonu Krzyżackiego (dzisiejsza Mała i Wielka Nieszawka). Ziemie te trafiły w ręce Zakonu w 1230 r., gdy książę Konrad Mazowiecki nadał przybyszom ziemie, w skład których wchodziły wsie Nieszawa i Nieszawka wraz z grodem. Warownia pełniła funkcję administracyjną – jako siedziba komturii – już od połowy XIII w. W II poł. wieku XIV ukończono jej przebudowę, której efektem był niewielki murowany zamek o formie typowej dla krzyżackich zamków konwentualnych. Zamek komturski w Nieszawce istniał do 1422 r. Po jego zburzeniu osada o nazwie Nieszawa powstała już jako polskie miasto z własnym zamkiem kilka kilometrów w górę Wisły.

Badania wykopaliskowe w latach 70. i 80. XX w. (J. Janikowski, R. Domagała oraz R. Uziembło) skupiły się w głównie w obrębie centralnej budowli zamku. Został on wzniesiony na planie kwadratu o boku ok. 35 m na platformie z międzymurzem (parchamem), otoczonym fosą (szer. 19 m, gł. 5,5m). Wjazd na zamek zlokalizowany był od północy i prowadził przez most do bramy. Wewnątrz znajdował się brukowany dziedziniec, otoczony czterema skrzydłami zabudowy. Źródła historyczne wskazują, iż na przedzamczu usytuowane były budynki gospodarcze, w tym stajnie, obory, owczarnie, chlewy, stodoły, łaźnia, wozownia, młyn i piekarnia z browarem. W wyniku podpisanego w Mełnie przez Królestwo Polskie i Zakon Krzyżacki traktatu pokojowego Krzyżacy do połowy 1424 r. dokładnie rozebrali zamek. Ziemie na zachodnim brzegu Wisły przeszły z powrotem pod panowanie Królestwa Polskiego, a 29 maja 1425 król wydał dokument lokacji miasta Nowej Nieszawy (obecnie określanej jako Stara Nieszawa), 3 km na wschód od dawnej komturii, naprzeciwko Torunia. Tuż obok miasta powstał królewski zamek, zwany dybowskim, położony naprzeciw krzyżackiego zamku toruńskiego.

Fig.1.Fot.Lot.Arch.Ed
Archiwalne zdjęcie lotnicze z uchwyconymi badaniami wykopaliskowymi zamku w 1975 r.

Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, oddział w Łodzi w roku 2014 na obszarze pomiędzy zamkiem komturskim w Małej Nieszawce a Zamkiem Dybowskim w Toruniu-Podgórzu realizowało projekt badawczy „Od Nieszawy do Dybowa – nieinwazyjne rozpoznanie krajobrazu archeologicznego pomiędzy Małą Nieszawką a Zamkiem Dybowskim” (4965/14) dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo Kulturowe, priorytet Ochrona zabytków archeologicznych.

Fig.2.Fot.Lot.Stepien.Ed
Współczesne zdjęcie lotnicze okolic zamku (autor: W. Stępień)

Koncepcja projektu zakładała rozpoznanie zasięgu, zagrożeń oraz wewnętrznej struktury przestrzennej zespołu obiektów archeologicznych, uchwyconych bez konieczności prowadzenia działań wykopaliskowych. Badania o charakterze nieinwazyjnym obejmowały dokumentacyjną i prospekcyjną fotografię lotniczą, opracowanie danych LiDAR i zdjęć archiwalnych oraz prace terenowe z zastosowaniem pomiarów geofizycznych i geodezyjnych. Dane pomiarowe oraz obrazowe zostały zintegrowane w środowisku informacji przestrzennej (GIS), umożliwiając stworzenie modelu, rekonstruującego nie tylko struktury osadnicze ale i krajobraz historyczny, w którym funkcjonowały.

Prospekcja lotnicza prowadzona była na obszarze zachodniego brzegu Wisły na odcinku od Małej Nieszawki po Zamek Dybowski. Wykonane zdjęcia ukazały wyróżniki glebowe i roślinne na zachód oraz południowy-zachód od zamku komturskiego – w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Stanowiło to przesłankę do podjęcia szerokopowierzchniowych prac terenowych z zastosowaniem metod geofizycznych.

Fig.3.Zakres.Badan.Ed
Zasięg prospekcji nieinwazyjnej prowadzonej w roku 2014 (kolor fioletowy – badania magnetyczne, kolor niebieski – badania elektrooporowe)

Pomiary magnetyczne wokół zamku w Małej Nieszawce ujawniły liczne anomalie w otoczeniu znanych do tej pory reliktów warowni, badanych wykopaliskowo w latach 70. i 80. przez archeologów Muzeum Okręgowego w Toruniu. Uchwycono szereg liniowych zaburzeń, świadczących o istnieniu pod ziemią struktur fortyfikacyjnych obejmujących obszar większy od znanego do tej pory narysu prostokątnej siedziby komturskiej. Obwarowanie ma kształt trapezu o dłuższym boku na zachodnim skraju oraz kątach prostych w południowo-wschodnim i południowo-zachodnim narożniku. Kształt przypuszczalnie wiązać można z naturalnym ukształtowaniem terenu w średniowieczu i bezpośrednią bliskością Wisły. W części północnej uchwyconego obwarowania znajdują się dalsze liniowe anomalie, świadczące o prawdopodobnym podziale wewnętrznym na dziedzińce (rozdzielone parchamami) w obrębie założenia.

Fig.4.Magnetyka.Ed
Wyniki pomiarów magnetycznych okolicy zamku w 2014 r.

Pomiary geoelektryczne wykonano w miejscu zaobserwowania wyróżników glebowych oraz w sytuacji uchwycenia anomalii magnetycznych. W wyniku prac ujawniono linearną strefę podwyższenia oporności pozornej gruntu, pokrywającą się znacznie z zaobserwowaną anomalią magnetyczną. Jej charakter świadczy o istnieniu zasypisk fos (zapełnionych ziemią i zepchniętym do nich budulcem murów) i pozostałości zwartych konstrukcji (murów).

Analiza dostępnych danych wskazuje również na istnienie prostokątnego w zarysie obniżenia gruntu, bezpośrednio wokół współcześnie zadrzewionych ruin zamku. Jest to czytelne w danych LiDAR oraz możliwe do zaobserwowania w postaci pozytywnego wyróżnika roślinnego na zdjęciach lotniczych. Świadczy to o istnieniu fosy wokół głównej konstrukcji zamku komturskiego.

Fig.5.Wyniki.Geofizyki.Ed
Wyniki prospekcji nieinwazyjnej okolicy zamku w Małej Nieszawce w 2014 r.

Anomalie geofizyczne wskazują na istnienie reliktów konstrukcji fortyfikacyjnych, uchwyconych na planie trapezu o dłuższych bokach ok. 170 i 140 m oraz krótszych ok. 110 i o powierzchni liczącej ok 1,7 ha. Południowy i zachodni bok przypuszczalnych umocnień zarejestrowany został na pełnej długości, natomiast północny i wschodni jedynie w części. Wynika to z niedostępności obszaru ze względu na współczesne zagospodarowanie. Oprócz anomalii interpretowanej jako główne obwarowanie wyróżniono dwie strefy przylegające od zachodu. Wydzielone są przez liniowy wyróżnik roślinny oraz anomalię magnetyczną i świadczą o przekształceniach oraz użytkowaniu tego obszaru w przeszłości. Wyniki wskazują, iż uchwycone relikty obwarowań w Małej Nieszawce mają przypuszczalnie formę negatywów lub zachowanych fundamentów i dolnych partii murów obiegających zamek i kontynuujących się prawdopodobnie w kierunku wschodnim (pod współczesne gospodarstwa) i zachodnim (na obszarze pól). Zamek komturski posiadał zwarty system obwarowań, charakterystyczny dla modelu przestrzennego zamków krzyżackich z tego okresu, obejmujący powierzchnię ok. 2 ha. Otoczony był fosą obwarowaną od zewnątrz murem. Od strony północnej znajdowało się częściowo zabudowane przedzamcze, do którego od wschodu i zachodu przypuszczalnie przylegały strefy gospodarcze.

Fig.6.Interpretacja.Ed
Lokalizacja anomalii i wyróżników uchwyconych metodami nieinwazyjnymi

Zamek w Małej Nieszawce był siedzibą pierwszej komturii Zakonu utworzonej na ziemiach polskich. Z tego miejsca wyruszyły pierwsze wyprawy zakończone podbojem i kolonizacją Prus. Komturia nieszawska odgrywała stałą rolę w konflikcie polsko-krzyżackim. Po zjednoczeniu Królestwa Polskiego przez Władysława Łokietka stała się newralgicznym obszarem granicznym. Jej siły zbrojne ruszyły w 1410 wraz z resztą sił zakonnych pod Grunwald a jej komtur poległ w trakcie bitwy. Ówczesna Nieszawa i zamek okupowane były przez siły Polskie po klęsce Zakonu. Na zamku przebywał król Władysław Jagiełło dowodząc na przełomie września i października 1410 oddziałami polskimi i zaciężnymi. Na mocy traktatu w Mełnie, po kolejnym okresie konfliktów zbrojnych Zakon utracił posiadłości na Kujawach, w tym okręg nieszawski. Został zmuszony do rozebrania zamku w Nieszawie i zlikwidowania tym samym całej komturii. Zburzenie zamku w 1424 r. umożliwiło powstanie zlokalizowanej kilka kilometrów dalej w górę Wisły Nowej Nieszawy (obecnie nazywanej Starą Nieszawą) owocując powstaniem kolejnych rozdziałów w historii tego wędrującego miasta.

Fig.7.Zamek
Współczesny widok miejsca położenia zamku komturskiego

Reklamy