Odkrycie

Historia średniowiecznej Nieszawy

Miasto założone przez Władysława Jagiełłę w 1424 r. na kujawskim brzegu Kotliny Toruńskiej, po przeciwnej stronie rzeki co krzyżackie miasto Toruń nazywane było w dokumentach polskich od samego początku mianem Nowej Nieszawy lub Nowego Miasta Nieszawy. Wiele historycznych określeń na badane w trakcie niniejszego projektu miasto oraz fakt istnienia trzech ośrodków noszących tą samą nazwę, lecz leżących w różnych okresach czasu w innych miejscach na odcinku środkowego biegu Wisły skłoniło prowadzących badania do przyjęcia określenia, które oddzieli Nową Nieszawę naprzeciwko Torunia od późniejszego miasta Nieszawy, istniejącej do dnia dzisiejszego ponad 30 km dalej w górę Wisły. Określenie Stara Nieszawa na historyczne miasto funkcjonujące jako Nowa Nieszawa w latach 1424-1460 ma odróżniać to rozpoznane metodami nieinwazyjnymi stanowisko archeologiczne od historycznie młodszego, istniejącego współcześnie miasta.

Jak pisze Sławomir Jóźwiak w monografii stanowiska wydanej w 2015 r., nazwa Nowej Nieszawy nawiązywała do nomenklatury nazewniczej okolicznych obszarów, które wcześniej pod władzą zakonną tworzyły terytorium nieszawskiej komturii krzyżackiej – nazwanej tak od siedziby tej komturii w miejscowości  Nieszawka (obecnie Mała Nieszawka). Przekazy strony polskiej lokowane miasto ujmują pod szeregiem nazw, m.in.: Civitas Nowa Nyeschowa ante Thorun (1424), Nowemyasto (1425), Neschowa (1425, 1426, 1430), Nieschowa (1425), Nieschowa ante Thorun (1425), Nova Ciuitas (1426), Noua Ciuitas Nyeschaw (1428), Noua Nieschewa (1428), Nowanyeschwa (1428), Opidum Neschowa (1429), Nowaneschowa (1430), Opidum Neschavia (1430). Równolegle w dokumentach proweniencji krzyżackiej miasto występowało jako: Neuwe Nessow (1426), Newnessow (1426), Nessow (1427), lecz częściej funkcjonowały okreslenia: Stad Dybaw (1425), Neuwe Stad Dybow (1426), Dybaw (1427, 1428, 1430), Dybow (1427, 1431, 1432). Źródło rozbieżności między nazwami miasta stosowanymi w dokumentach przez obie strony nie jest znane.

NIESZAWOMA

Nieszawa założona została na zachód od Zamku Dybowskiego, wybudowanego w XV w. przez Władysława Jagiełłę. Osada przyzamkowa już w 1424 r. otrzymała prawa miejskie, będąc nazywaną, jak wspomniano, Nową Nieszawą, Nieszawą lub Dybowem. Nazwa miała nawiązywać do wcześniejszej osady mieszczącej się 3 km dalej na zachód (obecnie Mała Nieszawka), na przedpolach pierwszego zamku krzyżackiego na terenach Polski, wzniesionego w pierwszej poł. XIII w, a zburzonego po pokoju mełneńskim w 1422 r.

Ta druga Nieszawa rozwijała się dynamicznie, korzystając z dogodnego położenia nad samą Wisłą, w oddaleniu niespełna kilometra od murów krzyżackiego Torunia. Przygraniczne położenie oraz rosnące wpływy z handlu rzecznego stały się powodem napięć społeczno-ekonomicznych pomiędzy Królestwem Polskim a Państwem Zakonnym. Po podniesionym przez mieszczan toruńskich buncie przeciwko władzy krzyżackiej i ich zasługami w wojnie trzynastoletniej, król Kazimierz Jagiellończyk nadał przywileje nakazujące — zgodnie z wolą torunian — zburzenie konkurencyjnego ośrodka ekonomicznego. Król równocześnie zadecydował o translokacji miasta o 32 km w górę Wisły, gdzie Nieszawa znajduje się do dziś. Miejsce, w którym istniała stara Nieszawa nigdy więcej nie zostało zabudowane.

Dziś teren utożsamiany z XV-wieczną Nieszawą stanowią pola uprawne na zalewowej terasie toruńskiego Podgórza. Pola te skrywają istną kapsułę czasu zawierającą relikty średniowiecznego miasta, które istniało jedynie ok. 35 lat. Nieszawa jawiąca się jako kilkutysięczne miasto handlowe, ze zwartą zabudową, olbrzymim rynkiem, wyraźnie zarysowanymi dzielnicami, regularnym układem ulic, przestrzenią handlową i produkcyjną oraz zwartym systemem fortyfikacji ziemno-wodnych w ochronnym cieniu Zamku Dybowskiego to prężna metropolia na pograniczu Królestwa Polskiego i Państwa Zakonnego. Stworzenie tak zaawansowanego urbanistycznego organizmu wymagało wzmożonego wysiłku Królestwa. Prężnie rozwijająca się Nieszawa wyrosła na przestrzeni niespełna 40 lat istnienia na głównego konkurenta hanzeatyckiego Torunia, skutecznie wypierając w handlu na Wiśle krzyżackiego sąsiada.

Maps
Lokacja średniowiecznej Nieszawy w stosunku do Torunia
(na podstawie XVIII wiecznej mapy)

Historia Badań

Impulsem do podjęcia nieinwazyjnych badań z zastosowaniem metod geofizycznych stało się uchwycenie przez archeologa Wiesława Stępnia w ramach serii nalotów lotniczych w latach 2001-2011 wyróżników wegetacyjnych obrazujących część układu urbanistycznego. W oparciu o wyniki badań wykopaliskowych archeolog Lidii Grzeszkiewicz-Kotlewskiej (1999-2001) stworzono projekt badań nieinwazyjnych z zastosowaniem metod geofizycznych. W ciągu dwóch lat objęto prospekcją magnetyczną prawie 32ha na rozciągłości ponad 1,2km, co pozwala uznać badania za jedne z największych na skalę Polski. Uzupełniające pomiary przeprowadzono z zastosowaniem metody elektrooporowej (0,5 ha). Dodatkowe badania przeprowadzono w 2013 roku z pionierskim zastosowaniem metody mierzenia rozkładu wartości podatności magnetycznej gruntu na powierzchni 4 ha. Projekt wspomagany był również przez szereg technik związanych z archeologią lotniczą — dokumentację fotograficzną wykonaną przy pomocy radiowo sterowanych dronów, prospekcji lotniczej lewego brzegu Wisły oraz nowatorskiego zastosowania prospekcji termowizyjnej. Informacje uzupełniono numerycznym modelem terenu stworzonym na bazie pomiarów LIDAR ALS.

SpatialModel

Rekonstrukcja zaginionego miasta

Centralnym punktem średniowiecznej Nieszawy był rynek wraz z zabudową. Zaliczyć do niej można przypuszczalnie ratusz, kramy, wagę miejską i podobne konstrukcje, stosowne dla miejsca. Na nieszawskim rynku mierzącym ok. 140x140m relikty zabudowy uchwycono po środku oraz w jego południowej części. Po zachodniej stronie miasta, w oddaleniu jednego kwartału znajduje się przestrzeń charakteryzująca się brakiem zabudowy. Miejsce to można utożsamiać z drugim placem miejskim, być może targowym, którego wymiary nie odstają od powierzchni głównego rynku. Podobne przestrzenie znajdują się również w południowej części miasta, oraz we wschodniej, na południe od kościoła św. Mikołaja. Badania archeologiczne w obrębie tego ostatniego potwierdziły istnienie reliktów budynku oraz towarzyszącego mu cmentarza przykościelny. Przypuszczalnie obszar ten znajdował się już poza obrębem zwartej zabudowy miejskiej. Kwestią otwartą jest lokalizacja innych obiektów sakralnych, wśród których znajdować się miał kościół pw Św. Jadwigi, przeniesiony pod koniec XV w. do współczesnej Nieszawy.

Visual3D9 Visual3D8 Visual3D7

Z rynku w stronę południową, wschodnią i zachodnią wiodły wychodzące z jego narożników równoległe drogi, tworzące osie komunikacyjne miasta. Między nimi znajdowały się parcele, na których zlokalizowano ślady istnienia zabudowy. Działki miały prostokątny zarys, a ich układ był przypuszczalnie zwarty ze względu na potrzebę maksymalnego spożytkowania dostępnej przestrzeni. Ponadto, na podstawie wcześniejszych badań wykopaliskowych ustalono, że budynki miały konstrukcję szachulcową. Wśród nich znajdowała się posiadłość Stanisława Ciołka (1382-1437), herbu Ciołek – posiadającego grunty w mieście biskupa poznańskiego, sekretarza królewskiego oraz podkanclerza królewskiego Władysława Jagiełły.

Północny kwartał, mimo prób wykrycia zasięgu zabudowy do tej pory pozostaje nierozpoznany ze względu na niesprzyjające prospekcji silne zadrzewienie tego obszaru. Model przestrzenny zawiera północną zabudowę miasta, gdyż przesłanki o jej istnieniu w postaci anomalii magnetycznych są wystarczająco silne.

Visual3D6 Visual3D5 Visual3D3

Zaskakującym odkryciem było uchwycenie zaburzeń świadczących o przypuszczalnym istnieniu umocnień obronnych miasta od strony zachodniej i południowej, tworzących obraz zwartego dzieła fortyfikacyjnego, prawdopodobnie o konstrukcji ziemnej okalającego miasto. Choć ich przebieg nie jest możliwy do prześledzenia na całym obwodzie, przypuszczać można, iż linie umocnień biegły od brzegu Wisły na zachodzie w rejon Zamku Dybowskiego. Możliwe jest wstępne lokowanie bram wjazdowych do miasta, z których najwyraźniej uchwycona jest zachodnia, wkomponowana w fortyfikacje miejskie. Zauważalny jest też fakt, iż w północno-zachodnim narożniku miasto przylega do linii umocnień, przypuszczalnie fosy połączonej z korytem Wisły. W ten sposób od zachodu miasto posiadało umocnienia, które sforsować można było jedynie w rejonie wzmiankowanej bramy, gdzie uchwycono przypuszczalny zarys mostu lub grobli, a od strony wschodniej (od strony Torunia) roztaczał się ochronny cień Zamku Dybowskiego.

Visual3D2 Visual3D4 Trójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok ukośny, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, Rzeźnik

Przywrócenie miasta światu

Nieszawa jawiąca się jako kilkutysięczne miasto handlowe, ze zwartą zabudową, olbrzymim rynkiem, wyraźnie zarysowanymi dzielnicami, regularnym układem ulic, przestrzenią handlową i produkcyjną oraz zwartym systemem fortyfikacji ziemno-wodnych w ochronnym cieniu Zamku Dybowskiego to prężna metropolia na pograniczu Królestwa Polskiego i Państwa Zakonnego. Stworzenie tak zaawansowanego urbanistycznego organizmu wymagało wzmożonego wysiłku Królestwa. Prężnie rozwijająca się Nieszawa wyrosła na przestrzeni niespełna 40 lat istnienia na głównego konkurenta hanzeatyckiego Torunia, skutecznie rywalizując w handlu na Wiśle z krzyżackim sąsiadem. Mając na uwadze potencjał ekonomiczny i urbanistyczny polskiego miasta zrozumiałe jest żądanie toruńskich mieszczan, dążących do pozbycia się handlowej konkurencji, a tym bardziej decyzji polskiego króla, który zadecydował o bezpiecznym przeniesieniu miasta.

W świetle najnowszych badań należy jednak mieć na uwadze, iż wysiłek przejawiający się w organizacji przestrzennej miasta miał na celu wzniesienie precyzyjnie rozplanowanego potężnego ośrodka handlowego, który miał być wyzwaniem króla Polski rzuconym Zakonowi. Dziś, stojąc na polu skrywającym pozostałości średniowiecznego miasta słychać dzwony bijące zarówno na Podgórzu jak i rynku Torunia. W XV wieku, z Torunia widać było rosnące z roku na rok miasto, którego wzniesienie miało za zadanie osłabienie Zakonu. Zrządzeniem losu świadectwa archeologiczne umożliwiły zrekonstruowanie hipotetycznego wyglądu bohaterskiego średniowiecznego miasta i przywrócenie go na mapę.

Nieszawa4 [1600x1200] Nieszawa3 [1600x1200] Nieszawa2 [1600x1200] Nieszawa1 [1600x1200]
Szkice z życia średniowiecznej Nieszawy
(aut. Aleksandra Mieczkowska)

W wyniku konsultacji ze specjalistami w tematyce miast średniowiecznych, dr Jerzym Sikorą z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego oraz dr Michałem Starskim z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, przygotowano kolejną trójwymiarową wizualizację modelu przestrzennego starej Nieszawy, co stanowi podsumowanie stanu wiedzy i hipotetyczne modelu wyglądu miasta na rok 2013.

Multimedialna prezentacja badań nad średniowieczną Nieszawą.

Reklamy